An chim tawn mi Lai Tlang

Kamah hi kawlram ah a thang mi ka rak si. Lai Tlang cu a voi khat hmanh ka rak hmuh bal lo. Mah lio ah cun kan rak har le kan ngeih nak nih a rak phak lo caah tlawn ka duh zongah kan tlawn kho bal tawn lo. Lai Tlang in a ra mi hna nih cun Lai Tlang cu a dawh ngai ngai, cherry par le chawkhlei par a khoi ka kip ah a um mi ram lak ah thingkep par a phun phun zong a rak um tiah an rak ka chimh tawn.

Ka ngakchiat lio ah ka pu nih an mah chan lio ah cun kan Lai Tlang ah sabawi le vom le saram le pangpar dawh dawh le thingthei a phun phun a rak um tawn tiah a rak ka chim bal. A mah zong cu a hlan ah ram a pet tawn i sa zong a tam pi a rak kap bal mi a rak si. Ka pu le an chan lio cu 2^nd word war a pit ka te a rak si. Mah lio ah cun kan Lai Tlang hi a rak ra dawh ngai ngai ko lai tiah ka ruah ko. Ka pu nih sa an rak kah nak, ram an pet nak, nga an zuai nak, sa an kah tikah inn kip kha an phawh dan, cunin sabawi an kah tikah sabawi lam he an rak lawmh nak te hoi a rak ka chim tawn ah hin Lai Tlang a si ning ka hoi ruah ah cun a ra nuam tuk ko lai tiah ka ruah. Mah lak cu 1990 hrawng kha a rak si, kamah cu kum 8 hrawng ka rak si lio te kha a si. Ka pu nih Lai Tlang in a rak kan tlawn chel ah sakhi sa le nga a phun phun a rak kan phorh tawn.

Ni le khua cu a kum chim te a thleng leng mang i mi phun le ram zong an thangcho leng mang i a thleng leng mang. Mah cu cu a ho paoh nih hngalh lem cio a si ko. Kei zong cu kum 26 ka si cang i a tu tiang te Lai Tlang cu ka phak rih lo i a hlah nak ram dang tu ah ka phan. Na tein kan Lai Tlang zong a thangcho cang ko ti mi cu ka rak theih pah ve. Mah thancho he cun kan Lai Tlang zong cu hngalh hlan bak ah a thleng cuah mah cang ko. A hlan lio bang a si ti lo ti mi cu a fiang hrim hrim ko i ka ngakchiat lio ka rak hngalh mi ka pu le ka pa le nih an rak chim mi thing le pangpar le saram a phun phun a rak um tawn mi Lai Tlang cu a um ti lo tiah ka ruah ko.

A hlan kan pu le kan pa le chan ah an nun bang in cun kan nun kho ti lai lo ti mi cu a fiang tuk mi a si ko. Kei cu kan sifah le kan cozah a that lo nak in kan thancho nak le kan dai thlan mi nih hin kan Lai Tlang ah a um mi thing le ram a hrawh lem ko tiah ruah ko. Cucaah cun a ho paoh nih kan ruah cio a hau cang ko. A tu chan hi chan chia a si cang, kan thing le kan ram chung um mi thil pakhat kan lak mi kha a fawi tein cham than kho a si ti lo ti mi kha kan ruah a hau cang. Kan sinah um mi thing le ram chungah thil pakhat khat kan lak tikah kan pek than a hau. Kan Lai Tlang hi kan mah kan mi phun dawtnak nak in kan dawt thek a hau cang. Mi phun kan dawtnak nih zei hmanh a kan chuah pi kho lai lo. Kan Lai Tlang zong a hlei in dawh sak thek lai lo.

Ka ruah tawn a chel chel ah, ka tar hnu fa ka ngeih hnu ta hoi ah ka fa le kha Lai Tlang ah a ra dawh mi te zei dah ka hmuh sak hnga hna tiah. Mah tikah cun Lai Tlang zong a um rih te hnga maw tiah ka ruah ve hoi. A hlan ah a um tawn mi sabawi pawl zong duh sah in a thial cang hna. Thingkep par pawl zong a fawi tein hmuh kho si ti hna lo. Far kung pawl zong a hnu ah cun hman tlak a chuak ti hnga maw? Cherry le chawkhlei zong cu par an duh ti hnga maw? Vakok zong Lai Tlang ah um a duh ti hnga maw? Hmai lei kan fa le kan tu le chan ah kan Lai Tlang hi kan pu le kan pa an rak um tawn mi Lai Tlang a si tiah chim awk zong kan ngeih ti hnga lo.

Kan Lai Tlang hi duh sah duh sah in a tlau chin leng mang cang ko. Kan mi le kan nun phung kan dawt kan ti na tein kan thing le kan ram kha tha tein kan zokhenh kho lo. Kan thing le kan ram nih zei tluk dah kan nun phung caah a rak herh i a rak hau ti mi kha kan rak philh sual ko mang tiah ka ruah ko. A tu bang in kan dai thlan rih ko ah cun kan nun phung zong cu duh sah duh sah in a tlau ve te ko lai. Kan Lai Tlang i a rak um tawn mi pangpar dawh dawh an tlau bang kan mi phun le kan nun phung zong duh sah duh sah tein a tlau te ko lai.

Nga sa nih lung zawtnak a khamh

Harvard Medical ah a tuan mi Dr. Emily B Levitan le mifim pawl nih nga zerk khat ah voi khat awk kho ah cun lung zawtnak (hnalone yawga) – “heart failure” a khamh tiah an ti.

Nga a thau chung um mi (docosahexaenoic acid) DHA tiah an timi thil phunkhat nih kan thi a luan ning kha a that sak ter i kan “blood pressure” kha a tum sak thek an ti. Mah lawng si loin kan pum chung um mi kan lung le thi hrih pawl kha tha tein rian a tuan sak thek tiah zong an ti.

Cu caah an ti mi cu kum 45 le 79 kar lak ah cun nga sa a tam thek awk kho ah cun a tha tling tiah an ti.

The Hippocratic Oath

The Hippocratic Oath

I swear to fulfill, to the best of my ability and judgement, this covenant:

I will respect the hard won scientific gains of those physicians in whose steps I walk, and gladly share such knowledge as is mine with those who are to follow.

I will apply, for the benefit of the sick, all measure that are required, avoiding those twin traps of over-treatment and therapeutic nihilism.

I will remember that there is art to medicine as well as science, and that warmth, sympathy, and understanding may outweight the surgeon’s knife or the chemist’s drug.

I will not be ashamed to say “I know not”, nor will I fail to call in my collegues when the skills of another are needed for a patient’s recovery.

I will respect the privacy of my patients, for their problems are not disclosed to me that the world may know. Most especially must I tread with care in matters of life and death. If it is given me to save life, all thanks. But it may also be within my power to take a life; this awesome responsibility must be faced with gread humbleness and awareness of my own frailty. Above all, I must not play at God.

I will prevent disease whenever I can, for prevention is preferable to cure.

I will remember that I remain a member of society, with special obligations to all my fellow human beings, those sound of mind and body as well as the infirm.

If I do not violate this oath, may I enjoy life and art, respected while I live and remembered with affection thereafter. May I always act so as to preserve the finest traditions of my calling and may I long experience the joy of healing those who seek my help.

Thi kong hngalh awk tlompal

Pathian nih a kan ser ning hi khua ruah har ngai a si. Kan pum hi a tha tein kan hoi zoh le kan hoi cawn tak tak ah cun a zei zong vialte kha a peh tleih lem. Kan ruh in a ra thok I kan ruh hmun kho lo mi thil “cell” te hoi tiang hmanh in. Mah lak ah ka duh tling mi pakhat cu kan pum chung ah a zungzal in a luang leng mang mi thi “Blood” hi a si. Krifa lei in kan zoh zong ah secular lei in ka zoh zong ah kan thi rian a tuan ning le kan pum chung ah a luang kho ning te hoi hoi zoh ah cun a dang kan pum ah um mi thil nak in khua ruah har ngai mi a si.

Thi hi “River of life” (nunnak tiva) tiah an ti mi a si. Kan pum chung ah a luang leng mang mi a si i kan pum caah a herh mi te hoi kha a phor tu le a pe tu a si. Kan thi thawh keh nak cu kan ruh in a ra thok. Kan ruh chung ah “Bone marrow” ti mi kha a um i makha chung ah khan kan thi a lem lak a ra thok. Kan thi chung ah thi a si kho ning ah a herh ngai ngai mi cells phun thum a um “Plasma” , “Erythrocytes” le “Leukocytes” tiah a um hna. “Plasma” hi 55% aa tel, “Erythrocytes” hi 45% hrawng aa tel, cunin “Leukocytes” hi 1% nak tlom in aa tel. Mah hi thil phun thum hi laboratory chung ah centrifugation tiah kan ti mi laboratory equipment le procedure he khan a tha tein kan then kho i a tha tein zowh le cawn kho a si. Mah hi thi chung um mi thil phun thum kong kha tlompal tein ka tial lai.

Plasma (mirang holh asi)

• Plasma kan ti mi hi thi chung ah cun a nung lo mi thil a si. A hang men men kha a si. Laboratory chung ah mah hi plasma kan ti mi kha thi chung in a tha tein kan then kho. Mah hi plasma hi “color” a um lo mi ti phun a si mi thil a si. A si na tein mah hi plasma hi kan thi caah a herh ngai ngai mi thil pa khat a si. Zei tiah ti ah cun mah hi plasma an ti mi nih thi kha tiva luan bang in a luan sak kho ter. Kan thi le kan pum caah a herh ngai ngai mi ti le gite te hoi zong aa tel chih.

Plasma chung um mi thil (chemicals and elements)

• Ti (water)
• cite (salts)
• Sodium
• Potassium
• Calcium
• Magnesium
• Chloride
• Bicarbonate
• Plasma protein
• Albumin
• Fibrinogen
• Globulins

Erythrocyte (Thisen)

• Erythrocyte hi mirang ka in a meaning cu “Red Blood Cell” (RBC) a si. Mah hi hi kan thi chung um mi cell pakhat a si. Thi a sen mi color kha mah hi thil a um caah a si. Kan pum chung ah a tam tling mi thi thil “blood cell” asi I 4 – 6 millions hrawng a um hna. Mah hi pawl hi kan pum pluk ah um mi cells hna kha oxygen a pe tu le a phor tu a si. Zei kha ti dah oxygen an lak kho le an phorh kho ti ah cun, an mah chung ah “Hemoglobin” ti mi protein phunkhat a um I mah nih khan oxygen kha thisen chung ah a put pi kho. Mah hi thisen pawl hi plasma kan ti mi hang chung ah a um mi a si hna. Cu caah plasma nih hin kan pum pluk ah a luan pi ter.

Thisen he peh tleih in chuak kho mi zawtnak:

Anemia (Thi der zawtnak)

• Mah hi zawtnak hi kan thi sen chung ah a um mi “hemoglobin” protein kha a tling tein um kho lo caah a si.
• Kan thisen kha kan pum chung ah a tling tein um kho lo caah. Normal 4-6 millions nak in a tlom thek.

Thi der zawtnak phun:

Hemorrhagic anemia
Hemorrhage (Thi a chuak mi)

• Kan khon sual le accident te hoi kan ngah sual ah kan thi tam pi a chuak I normal nak in a tlom thek caah a chuak mi “anemia” a si.

Hemolytic anemia

• Hemo (blood); lytic (disintegration) , kan thi rian a tuan ti lo mi.
• Kan thisen kha a thi, rungrul (virus, bacteria, protozoa) ruang ah.

Pernicious anemia

• Vitamin B-12 a bau caah

Iron-deficiency anemia (IDA)

• Kan pum chung ah iron a tlom thek caah.

Sickle – cell anemia

• “hemoglobin” a si ning kha a hman lo caah.

Polycythemia (Thisen tam zawtnak)

• Kan thisen kha normal nak in a tam deuh caah a si.

Leukocytes (Thirang)

• Mirang nih White Blood Cell (WBC) tiah an ti mi a si. Thirang hi thi chung ah a tlom bik mi thil a si, na tein mah hi thirang a rian hi a har tling mi a si ve. An mah hi kan pum caah ralkap a si hna. Kan pum chung a pha mi le a rak lut mi rungrul si she, thil tha lo mi si she, kan pum chung ah a um bal lo mi thil pauh kha a that tu le a doh tu a si hna. Thirang hi phun nga a um: Neutrophils, Eosinophils, Basophils, Lymphocytes, le Monocytes.

Neutrophils

• Neutrophils tiah an auh mi mah hi thirang phunkhat cu thirang chung ah 40-70% tiang a si. Kan pum chung ah cun 3000 to 7000 hrawng a um hna. Mah hi thirang paul hi “acute infection” (acute – a faak ngai mi; infection – pornak) ah normal nak in a tam hna.

Eosinophils

• Eosinophils thirang cu kan pum ah 100 to 400 hrawng a um hna. Thirang chun ah cun 1 – 4% hrawng lawng a si. Mah hi thirang paul hi kan pum thil I rinhin a nungmi rungrul hna that tu an si. “Allergy attacks” ah normal nak in a tam hna.

Basophils

• Basophils an ti mi thirang phunkhat cu “histamine” tiah an ti mi chemical a ra tel. Mah hi “Histamine” hi kan zawt I le hma kan hmuh tikah a phing I a sen I a faknak (Inflammation site) ah khan Basophil thirang nih a chuah hna. Basophil hi thirang chung ah 1% hrawng lawng aa tel I kan pum chung ah 20 – 50 hrawng a um hna.

Lymphocytes

• Lymphocytes an ti mi thirang phunkhat cu kan pum “Immune System” (Zawtnak in aa khamh khomi) ah a tel mi a si. “B lymphocytes” le “T lymphocytes” tiah phun hnih a um. B lymphocyte hi anti-body a chuah ter tu a si I T lymphocyte hi raldoh tu ralkap a si. Kan pum chung ah 1500 to 3000 hrawng a um hna I thirang chung ah cun 20-45% hrawng a si hna.

Monocytes

• Kan pum chung ah 100 to 700 hrawng a um hna. Mah hi thirang hi “chronic infection” ah normal nak in a tam hna. Thirang chung ah cun 4-8% hrawng a si. An mah hi an mah le an rian cio te he a um hna. Cunin zei kha ti dah kan pum chung ah thil dang an um mi kha an theih kho tiah cun an mah hi “positive chemotaxis” tiah an ti mi “receptor” te an ngeih caah a si.

Thirang he peh tleih in a chuak mi zawtnak:

Leukopenia

• Kan pum chung ah thirang kha a tlom.

Leukocytosis

• Kan pum ah rungrul te hoi a um tikah a chuak mi a si. Kan thirang ral an I doh lio caan tiah kan ti kho. Lufah le cumpi hi physical indicator pakhat a si.

Leukemia

• Thi cancer Thirang kha normal nak in a tlom thek caah

Kan thi chung ah “platelet” ti mi a um rih hoi. Mah hi a dang thek mi a si. Kan pum chung ah 250000 to 500000 tiang a um hna. “Blood clotting” thi chuah nak caah a si hna.

Mah hi hna hi kan pum chung ah um mi kan thi kong tlompal te a si. Laboratory ah cun mah hi thi phun pauh hi then kho lem a si I a tha tein zong zoh kho a si. Cunin Thisen zong kha kan rel kho. Mah kan rel ruang ah a zei zawtnak a si ti kha hngalh kho a si. Microscope zong in an si ning zong kha hmuh kho a si. Cu caah a tha tein le “specific” tein kan cawn lai tiah kan ti ah cun hi thi kong lawng ah cawn awk tam hna a um.

AMT

Ref.:
Essentials of human anatomy and physiology, Marieb Elaine.
Pathologic basis of disease, Robin and Cotran.
Functional Histology, Wheater.
English – Chin Dictionary (haka), Rev. Bik Van.

AIDS zawtnak kong

AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) ti mi hi zei dah a si?

AIDS ti mi cu kan pum chung ah zawtnak in a kan khamh kho mi thil “Immune System” tlinlonak ngeih mi “lehkhana” a si. AIDS hi zawtnak pakhat lawng a si lo in zawtnak tam pi a kop chih. AIDS a chuah ning cu kan “Immune System” kha a rawk caah a si. Mah caah zawtnak pakhat kan ichonh tikah kan dam kho ti lo i a dang zawtnak hna nih a kan chonh rih i kan “Immune System” kha a rawk chin chin i a hnu tling ah cun i tep in thih a si. Mah hi zawtnak hi HIV (Human Immunodeficiency Virus) nih a chuah pi mi a si i nu le pa hna i pehtleih (multiple sexual intercourse) in i chonh kho bik mi a si. AIDS hi zei tluk dah tih a nun ti ah cun, a ngei mi hna zong nih caan sau pi tiang AIDS kan ngeih tiah an mah le an mah an ra theih lo. Mah hi zawtnak ni “Silent killer” tiah zong kan auh kho zei tiah ti ah cun, a ngei mi kha duhsah tein le a hme tling a si mi kan pum chung ah um mi “cells” hna kha a hrawh hmasa hna. Cu caah a fawi te in mit hmuh in mah pa/nu hi AIDS a ngei tiah hoi chimh khoh a si lo.

HIV hi zei dah a si?

HIV hi rungrul (virus) phunkhat a si. Genus Lentivirus chung ah aa tel mi retrovirus phunkhat a si. Mah hi virus hi an pum chung ah a ra lo mi RNA hri pahnih a ngei. Cunin mah RNA hna kha khamh awk ah “Evelop” le “Spike” tiah an ti mi zong an ngei.


HIV nih zei tin dah kan “Immune system” a hrawh I AIDS a chuah ter kho?

HIV kan ti mi (Human Immunodeficiency Virus) nih kan “Immune system” chung um mi a herh ngai ngai mi “T cells or T Lymphocytes” ti mi kha a hrawh hna. “T cells or T Lymphocytes” ti mi cu Lymphocytes phunkhat a si i Lymphocytes hi thirang (White Blood Cell) phunkhat a si. Thirang a rian cu kan pum chung ah a rak phan mi rungrul le cunin a dang a tha lo mi thil pauh kha doh tu le hrawh tu an si. Mah kong cu tlam tling tein ka tial lai lo. HIV nih khan mah “T cells” kha duhsah tein pakhat hnu pakhat a hrawh I kan “Immune system” kha a rawk. Mah ruang ah AIDS ti mi kha a rak chuak. Cu caah zawtnak a kan chonh tikah kan pum nih a doh kho ti lo. HIV nih kan “T cells” a hrawh ning vialte cu ka tial lai lo. A sau hna pah le cunin illustration te hoi zong a um. Mah hlan ah kan thi rian a tuan ning zong hngalh hmasa a hao caah.

*Rungrul kong tlompal te:

Rungrul (virus) hi DNA le RNA lawng a ngei mi a si hna. Virus chung ah a phun phun a um ve, tahchunnak ah coronavirus (lufah le cum pi), influenzavirus, le retrovirus (HIV) le a dang dang a si hna. Mah virus te hoi kha RNA ngei mi virus ti le DNA ngei mi virus tiah zong kan thleidan kho. Virus hi an mah te in a karh kho lo hna. An karh kho nak ah “Host” an herh ve. Mah host hi kan minung, saram, bacteria, thingkung, le a dang dang a si hna. Kan mah pum chung ah an karh i kan pum chung um mi “cells” kha an hrawh caah zawknak kan hmuh mi a si.

AIDS zawtnak zei tin dah chonh kho a si:

• Nu le Pa i pehtleih nak (multiple sexual intercourse)
• Thim i hrawm nak (thi chunh le si chunh nak thim)
• AIDS a ngei mi thi i lak sual (Blood transfusion)

AIDS zawtnak zei tin dah ichonh kho a si lo?

AIDS kan ti tkah a kan chonh sual lai tiah kan tih i AIDS ngei mi he um ti ding ah kan ngamh lo. A si na tein AIDS hi ralrin tein um ah cun fawi tein chonh kho a si lo. AIDS zawtnak nih an chonh kho lo mi:

• Tukforh nak tei kho nak ah thlacam a hau
• AIDS ngei mi he ih khun i hrawn
• Thaw (breathing)
• Samthih
• Angki le biar i hrawm
• Ti din nak kau i hrawm
• kut tleih
• Awk le din i hrawm
• mit thli
• ra kuh (fak pi in si seh, fak lo pi in se seh)

Reference:

• AIDS magazine
• Microbiology
• AIDS seminar handout

Conclusion:

Kan Laitlang zong hi mah hi zawtnak nih a kan rat hnawh ve cang caah tlompal tein ka hoi tial ve ka duh caah a si. A bia pi cu mah nungak/nupi le tlangval/va cung ah “faithful” le “loyal” tein um kha a tha bik a si ko. A tu hi “condom” te hoi kan hman zongah ichonh kho nak kha 45% chance an ngeih cang. An ti bang in “Prevention is better than cure”. Cu caah a ho pauh si ah “awareness” le “conscious mind” kan ngeih kho ah cun mah hi zawtnak cu kan tei kho. Mah hi he peh tleih in kan Lai Pastor paul zong nih phung an chim pah te hoi ah tlompal tein telh chih ah cun a tha bik lai tiah ka ruah.

AMT

March 2004

Chungtlik “Diarrhoea”

Chungtlik cu vawlei cung ka kip ah a um mi zawtnak phunkhat a si. WHO “world health organization” nih cun chungtlik ti mi cu nikhat ah voi thum nak in a tam thek in ek mi cunin mah ek kha ti lawng te a si i a nem mi a si lai tiah an ti. Mah hi zawtnak hi vawlei cung zawtnak lak ah a tam tling zawtnak le thih kho nak zawtnak phunkhat a si. Cunin a thangcho lio mi ram pawl ah cun kum 5 nak a tang ngakchia a thih sak mi zawtnak a si. Mah lawng si loin hi zawtnak nih ngakchia thi tha a der sak i an than nak zong ah a khang tu a si.

Mah hi zawtnak hi a faw tein chonh kho mi zawtnak zong a si fawn. Ti le rawl a thing lo mi kana wk sual, silo ah kan kut a thur mi le kan darkeu, ti hrai, pakan a thur mi kan hman sual ah I chonh kho mi a si. Hi zawtnak hi fur caan (June – September) ah a tam tling le a fawi tein chonh kho a si.

Chungtlik hi tha tein damter lo ah cun thih kho nak a si. Zei tin dah kan thih khawh a si kan tiah cun kan chung a tlik tikah kan pum chungah a um mi ti le dat “chemicals” pawl kha kan ek nih a kal pi lem. Mah caah cun kan pum chungah ti le dat pawl kha a zaa tawk in a rak um ti lo hna. Mah kha kha mirang nih “dehydration” tiah an auh. Mah ti khan a va si tikah kan pum chung um mi kan thi hrih pawl le kan lung “heart” le kan cuap le kan kal le cunin kan thluak hna zong tha tein rian an tuan kho ti lo hna I a nhu ah cun “shock” in thih a si.

Cu caah cun ngakchia pawl an chung an tlik tikah ti tam pi dinh a hau. Cunin mah chungtlik zeitluk dah a zual cang timi kha hngalh kho awk ah WHO ni “Assessment of Dehydration” an tuah.

Ngakchia chungtlik kha inn ah damter tikah hngalh awk a hau mi pawl:

• Ti kha tam thek in din sak a hau.
• Kawl nih “dat sar” tiah an ti mi kha pek a hau fawn.
• Chung pit sii le “antibiotic” pek lo ding.
• Cite a ra tel mi din awk phun siseh, a ra tel lo mi din awk phun siseh, buh hang “rawl kan chuan tikah kan thlet hlo tawn mi kha”, ungthei hang, le san pyote te pawl kha pek kho a si.
• A thlum mi din awk phun, lakphak, “pepsi” ti phun, “coca-cola” ti phun, thingthei hang ti phun, le “coffee” kha pek lo ding.
• Ngakchia thla 6 tang a si ah cun hnuk kha a hlan a din ton nak in tam thek in pek a hau. Cunin “dat sar” hang zong pek chih ding a si.
• Cunin mah lak ah an luak ah cun minutes 10-15 hnu ah khan din awk pawl kha duhsah tein pak than kho a si.
• Ngakchia pawl an chung a tlik lio ah an thi tha a der kho caah rawl le awk awk pawl kha a tlom te te cheu zau in nikhat ah voi ruk hrawng pek kho a si.
• Cunin chungtlik a dam hnu ah rawl le awk awk a dang pawl kha a hlei in zerh hnih tiang pek a hau.

Chungtlik hi fawi tein inn ah damter kho a si bangin a chel chel ah a zual mi zong a um tawn. Cu caah zei tik caan ah dah sizung le sii bawi sin ah kal pi a hau ti mi zong kha hngalh a hau.

• Voi tampi in a lua zungzal (nikhat ah voi 3 hrawng).
• Ti zei tluk tam a din zongah a ti haal zungzal.
• A tha tein a aw kho ti lo ti zong tha tein a ding kho ti lo.
• Tak linh (fever)
• Ek chungah thi a ra tel.

Tha tein ti ko ah cun chungtlik hi a sawh sawh a si lo. Hi zawtnak hi damter awk ah a fawi te na tein tuah awk le hngalh awk kha a rak tam hring hran. Cunin hi zawtnak hi a fawi tein chonh kho a si caah a tha tling mi kan tuah kho mi cu a si hlan le kan zawt hlan ah khamh kha a si. Cu caah kan hngalh a hau mi cu:

• Ngakchia thla 6 tang nan ngeih ah cun nu hnuk lawng pek ding, din ti kha minutes 15-20 tiang chuan ding.
• Kan ek kho siseh, kan zun kho siseh, kan awk hlan siseh, rawl chuan hlan siseh kut kha a thiang tein ra tawl zungzal ding.
• Cunin darkeu siseh, hrai siseh, pakan siseh, kan awk hnga mi thingthei le thinghnah pawl kha tha tein tawl ding.
• Cunin kan chuan hnga mi pawl kha tha tein tawl la tha tein chuan ding.
• Cunin kan zun put le kan ek kal nak kha din ti kan lak nak he a ra neih lo ah tuah ding.
• A hnu tling ah ngakchia pawl kha “kar kwe say” pel lo tein chunh ding.

Mah hi vialte kha tha tein kan zulh i kan tuah kho ah cun chungtlik cu a tlom thek ko lai tiah ka ruah. Cunin hngalh awk cu zawtnak a tam thek cu a si hlan ah khamah kho a si.


Ref.:

WHO “world health organization” protocol: Management of patients with Diarrhoea.

"Dengue Hemorrhagic Fever" zawtnak

Dengue zawtnak hi hmaisem nih a chuah pi mi zawtnak vialte ah a tlamtling mi zawtnak phunkhat a si. Mah hi zawtnak hi 1950 lio ah Philippines le Thailand an rak hmuh hmasa. Mah hnu ah cun 1970 ah a dang ram pawl zongah mah hi zawtnak in a zaw mi pawl a rak hmuh ve hna. Cun a tu chan ah cun ram tampi ah mah zawtnak hi hmuh a si cang I Philippines le ka dang South East Asia ram pawl ah cun ngakchia le u pa pawl an ton mi zawknak vialte ah a tam tling mi zawtnak pakhat ah an chiah.

Mah hi zawtnak hi South East Asia ah tam tling hmuh a si tawn i “Aedes aegypti” timi hmaisem chung um mi rungrul (virus) phunkhat nih a chuah pi mi a si. Mah virus cu a phun pali a um I miring nih “serotype I, II, III, IV” tiah min an pek. Mah rungrul “serotype” pakhat ruang ah Dengue zawtnak nan in sual ah cun a hnu tikah mah “serotype” in zawt kho a si ti lo. Tah chun nak ah mi pakhat cu “Dengue virus serotype II” nih dengue zawtnak in a zaw I sizung ah a tha tein a v ara kuh I a dam hoi ti si seh, mah a dam hnu ah cun “serotype II” ruangah a zaw kho ti lai lo. A si na tein a dang “serotype I, III, le IV” in cun dengue zawknak in a zaw kho rih. Cunin a hlan a zawknak thek in a zual zong a zual chin kho mi a si.

“Aedes aetypti” timi hmaisem hi zaan ah a vaak mi hmaisem phun a si lo. Raifanh a chuah pi mi hmaisem he aa dan nak pakhat cu chun lawng ah a vaak i mi kha a va seh tawn hna. Cunin hi hmaisem hi ti thiang lawng ah um a duh I mah ti thiang lawng khan a tit a ti tawn mi a si.

Mah hi zawtnak in Philippines ah cun ngakchia si loin u pa pi zong a thi mi pawl um zungzal hna. Dengue zawtnak cu raifanh le a typhoid bang in a hmasa ah ni hnih in zerh khat tiang tak linh, lu fah, le kan pum a fah mi pawl kha a zaw mi hna nih an in tawn mi a si. Mah hi lio ah a tha tein sii pek kho lo le dam ter kho lo ah cun a zual thek mi “Dengue Haemorrhagic Fever (DHF)” ah aa cang I a hnu tling ah cun “Dengue Shock Syndrome (DSS)” tiah an timi ah aa cang. Mah zawtnak kha DSS a va si cang hnu ah cun fawi tein dam ter kho si ti lo I ngakchia pawl a tam thek cu a thi hna.

Dengue Haemorrhagic Fever (DHF) ah hmuh tawn mi cu kan hani in a mah duh piin thi a chuah lai, cunin kan hnar zongin mah duh piin thi a chuak lai. Na ra khon sual zongah a fawi tein thi a chuak lai. Kan thi tha a tlom lai I “Blood Pressure” kan tah tikah “normal” nak in a tlawm thek lai. Mah lawng si loin kan thi tlompal zong kha lak zo in “test” an tuah tikah kan thi chung um mi “Platelets” ti mi thil phunkhat kha “normal” nak in a tlomthek mi kha hmuh a si. Cunin Dengue Shock Syndrome (DSS) ah cun “shock” a ngah mi kha hmuh si lai.

Hi zawtnak hi cu “Anti-Biotic” sii in dam ter kho mi zawtnak a si lo. A fawi tein chim ah cun mah hi zawtnak dam ter nak ah sii a um lo. Thi rawn “blood transfusion” le “fluid replacement therapy” lawng in dam ter khawh a si.

Mah hi Dengue zawtnak hi tih nung ngai ngai mi zawtnak phunkhat a si hrim hrim ko. Cunin a tu tiang khamh nak sii a um rih lo caah a tha tling mi cu ra ral rin kha a si ko.



Ref.:

WHO "World Health Organization": Dengue Hemorrhagic Fever Surveillance

DOH "Department of Health Philippines": Dengue Hemorrhagic Fever

Harrison's Principles of Internal Medicine: Hemorrhagic fevers

Thin phin zawtnak "Hepatitis"

Hepatitis tiah mirang nih an auh tawn mi cu lai holh in cun thin phin tiah kan leh kho. Mah hi zawtnak hi a tam tling cu "Hepatitis" rungrul nih an chuah pi. Mah "Hepatitis" rungrul cu phunli a um i "Hepatitis A,B,C,D, le E" a si hna. Mah hi "Hepatitis" zawtnak cu “Hepatitis B” rungrul nih a tam tling a chuah pi mi a si. Cucaah "Hepatitis B" rungrul kong hi tlompal te ka rak tial lai i mah hi rungrul nih a chuah pi mi "Hepatitis" kong lawng kha ka rak tial lai.

Hi rungrul hi AIDS a chuah pi mi “HIV - Human Immunodeficiency Virus” nak hmanh in a zual thek mi le chonh a fawi thek mi a rak si. Hi rungrul hi mi sin lawng ah a um mi a si i saram le thingkung pawl ah a um kho lo hna. Cunin kan pum a leng ah ni 7 tiang a nung kho rih mi a si. Mah kan pum a leng ah a um lio ah khan mi kha a chonh kho rih hna.

A tu vawlei pumpluk ah mi “2 billions” hrawng cu “Hepatitis” zawtnak in a zaw bal mi a um hna i mah lakah mi “350 millions” cu mah zawtnak in a dam kho ti lo hna i mah “hepatitis B” rungrul he an thih hlan tiang a um hna. Mah lawng si loin kum khat at minung 600,000 hrawng cu hi zawtnak in a thi hna. Cunin thin cancer in a thi mi u pa pawl zakhat chungah kul le nga (25%) cu an ngakchiat lio tein “Hepatitis B” rungrul in zawtnak a rak a ngei mi a si hna.

Hepatitis zawtnak ah hmuh tawn mi le a lang tawn mi:

• Vun le kan mit kha aihre zawng a si dih lai.
• Zun a zawng kha a nak thek lai.
• Pumpluk a fak lai.
• Paw a fak lai.
• Luak a chuak lai.

Tih a nung tling mi cu “Chronic Hepatitis” – caan sau pi in zawtnak he khan a um mi cu a hnu lei ah thin cancer an ngah kho.

Mah hi zawtnak hi chonh a fawi hnga caah a ho paoh nih an ngah kho mi zawtnak a si. A hlei in “Hepatitis B” rungrul a ngei mi nu nih fa a pawi tikah mah a fa kha a chonh kho. Cunin mah hi zawtnak hi nu le pa an sual nak (sexual contact) in chonh a fawi te fawn. Cunin thi rawn (blood transfusion) le sii chunh zong in i chonh kho a si.

Hi zawtnak hi zei tiah ram kip le mi kip nih an tih tiah cun mah hi zawtnak a chuah pi tu “Hepatitis B” rungrul thah kho awk ah a tu tiang sii a um rih lo. Cu caah sibawi pawl nih an tuah kho mi cu mah zawtnak in a zaw mi le a ngei mi pawl kha an thi tha der hlah seh tiah le mah zawtnak nih a chuah pi kho mi thin cancer khamh kho awk lawng ah Vitamins pawl le a dang si pawl lawng kha an pek kho rih. Na tein a poi mi cu mah sii pawl kha a man a fak hnga tuk caah mi za pi nih an ngah kho hoi lo.

Hi zawtnak hi tih a nun bangin chonh hlan ah si chunh i khamh kho a si. Cunin mah sii cu khoi ka paoh ah chunh kho a si. Mah sii cu “Hepatitis B Vaccine” tiah an ti i cheu thum in cheu li tiang pek kho a si. A hlei in ngakchia a chuak thar paoh paoh cu an chuah ka tein mah zawtnak khamh nak si kha chunh cawlh an si.

Global Warming le Lai Tlang

A tu lio hi global warming ruang ah thil a phun a phun a chuak len ko i kan vawlei pi a ling hliah mah mi kha khamh kho awk zongah mi fim pawl nih a phun phun te an tuah mi le an chuah pi mi kha kan hmuh. Global Warming hi zei dah a si? Zei tiah dah mah tluk pi mi fim pawl nih an tih i khamh an duh? Global Warming ruangah zei ti thil a phun aphun a cang kho? Kan Lai Tlang zong cu mah global warming nih hin kan nun nak ah zei kha ti in dah thil chuah pi kho? Kan Lai Tlang zong nih zei dah kan tuah kho ve hnga ti mi kha ka lung ah a hung chuak.

Global warming timi cu kum 100 le 200 lak kar ah kan vawlei kha 1 degree Celsius hrawng in a rung linh. Mah kum 100 le 200 cun caan a tawi a va si. Mah vawlei a ling mi kha amah tein linh si loin kan mah vawlei par ah ummi mi vialte ruang ah a si ti mi kha a si. Mah hi Global warming a si ning hi tlompal te hoi tial ka duh. Global warming a si awk ah khan “Greenhouse effects” ti mi kha hngalh hmasa a ho. “Greenhouse effects” cu kan vawlei nih a cheh hlo hnga mi a linh mi “heat” pawl kha “carbon dioxide gas” nih a dawp i “atmosphere” ah a um rih mi kha a si.

Kan vawlei cu nika “sun” in nii kan ngah, mah nii kha kan vawlei le mi caah cun a herh ngai ngai mi le san a tlai ngai ngai mi thil pakhat a rak si bang in kan vawlei kha a linh sak ve. Mah nika in a rak ra mi ah khan “infrared” timi le “ultraviolet rays” timi kha a rak um hna. Mah hoi kha khamh awk ah khan kan vawlei ah “atmosphere” ti mi kha a rak um. Mah “atmosphere” nih khan nika in a ra mi kha “filter” a tuah i kan vawlei ah nii a pha tikah thing le saram le caah ral a kan pek kho ti lo. Na tein kan vawlei ah nika nih a pek mi a linh nak kha a zungzal um ah cun khua a ling hnga lai i um awk a tlak hoi lai lo. Cu caah cun kan vawlei nih nika inn a rak ra mi a linh mi “heat” chuekhat kha van cung “space” chung ah a va cheh hlo tawn. Mah tikhan kan vawlei nih a linh le a kik kha control a tuah khawh.

Na tein a tu chan ah motor car te hoi, set yone te hoi nih khan “Carbon dioxide gas” kha an hon chuah pi. Mah cunin vawlei cung ummi mi kan tam chin hoi i um nak caah le nun nak caah kan thing le ram te hoi kha hrawh chih si lo lem hoi. Mah thing kung pawl a um ti lo caah motor car le set yone in a chuak mi “carbon dioxide gas” pawl kha a dawp tu um ti lo hna. Mah caah cun “carbon dioxide” nih khan kan vawlei nih a cheh hlo hnga mi a linh mi “heat” vialte kha a dawp dih, kan vawlei “atmosphere” nih khan tha tein “filter” a tuah kho tilo i kan vawlei pi kha a ling chin a ling chin. Mah ti cun Global warming kha a rak chuak.

Mah hi global warming nih hin vawlei cung Artic ah ummi tikhal tlang “yay khe taung” vialte kha ti ah a canter. Mah lawng si loin kan vawlie ni khua zong kha a thlen dih lem. Tahchun nak ah Lai Tlang cu a hlan ah cun December thla ah cun a rak kik hnga tawn na tein hmai lei ah cun mah tluk pi in a kik theng ti lai lo. Mah lawng si loin thing le saram umtu ning vialte zong a thlen dih. Cu caah mi fim pawl nih a chim nak ah cun hmai lei ah cun mah global warming ruang ah mi pawl hi sifah le a ton bal lo mi thlichia le ruah le zawtnak a phun phun zong a chuak men te lai tiah an ti.

A tu lio ah cun kan Lai Tlang lei ah cun mah global warming ruang a caang mi le a si mi thil cu hmuh a si rih lai lo tiah ka ruah. Na tein kan tu le kan fa le chan ah cun chim kho a si ti lai lo, mah global warming nih a chuah pi mi cun kan in pah te ko lai tiah ka ruah. A tu hi kan um nak kip paoh ah nikhua a thleng pah leng mang mi kha cu a ho paoh nih hngalh pah cio si ko. A hnu ah cun Lai Tlang i thuai thlak le lo ah an ciin mi thoi thlak hna zong awk kho awk ah a chuah te hnga maw? Chawkhlei par le Cherry par zong a hlan bang in a par te hnga maw? Hmai lei ah cun kan Lai Tlang ah um tawn mi Vakok zong hi kan Lai Tlang ah um a duh ti hnga maw timi zong kha kan ruah a ho pah cang tiah ka ruah.

Mah caah kan Lai Tlang nih hi hi a chuah hlan ah kan tuah kho mi pakhat a um mi cu hngalh a ho “awareness” kan ngeih a ho. Kan mah nih zei hmanh kan tuah kho lo zongah “aware” kan si ah cun mah global warming khamh nak caah a tha hnem mi kan tuah kho mi a si ti mi kha a hnu tling ah chim ka duh mi a si.

Swine Influenza "Swine flu" Zawtnak kong

A tu kar ah "swine flu" tiah mi nih an tih mi zawtnak phunkhat ruah lo piin a rak chuak mi nan hngalh ko lai tiah ka ruah ko. Vawlei pumpluk ah mah hi zawtnak zual chin hlah seh tiah an thiam nak a phun phun in an khamh mi zong kha "news" ta hoi ah kan hmuh mi a tam ngai cang. American um mi siseh, Mexico um mi siseh, ka dang ram dang ah um mi siseh hi zawtnak hi zei tiah dah kan tih a hau ti mi kha kan hngalh ve ah a tha tiah ka ruah. Cu caah hi ka ah hin a tu a chuak cuah mah mi "swine flu" kong kha nan theih ve awk ah a tha hnem lai ti mi kha ka rak khumh hna.


Swine flu hi zei dah a si?

Swine influenza H1N1 (swine flu) tiah an ti mi hi "influenza virus - influenza rungrul" tampi chung ah a ra tel mi rungrul phunkhat a si. Mah rungrul cu vok pawl ah khan tlangrai le cumpi zawtnak chuah pi tu a si. A hlan ah cun mah hi rungrul nih mi a kan chonh kho lo, cunin mi pakhat le pakhat kha ra chonh kho si fawn lo.


Swine flu hi zei tiah tih a hau?

Hi rungrul hi a hlan vok pawl lawng ah hmuh bal tawn mi rungrul a si ti lo. A tu an hmuh mi cu a phun le a sining kha aa thleng "mutated into a new strain" i vok lawng si loin minung zong a chonh kho hna. An ti nak ah cun mah hi swine influenza virus hi virus pathum "human influenza virus", "avian influenza virus", le "swine influenza virus" aa cawh chih mi a si tiah an ti. Cu caah vok in minung, minung in minung tiah fawi tein i chonh kho a si. Cunin hi zawtnak hi a tu lawng ah an hmuh mi a si caah zei si hmanh kha a tha tein an tuah kho rih lo. Hi zawtnak caah sii a um rih lo. Mah lawng si loin mah hi zawtnak hi a si cang ka tein damter lo ah cun a zual tikah thih kho a si. A hlei in u tar pawl le ngakchia pawl caah tih a nung ngai ngai mi zawtnak thar phunkhat a rak si.


Swin flu zawtnak a ngei mi sinah hmuh tawn mi pawl

Swine flu hi "influenza rungrul" phunkhat a rak si caah hmuh tawn mi cu tlangrai le cumpi tikah hmuh mi phun pawl kha a si ko.

• Tak linh
• Lu fah
• Pum fah
• Tha um lo bang in um
• chungtlik le luak chuak
• a chel chel ah khuh le thaw tha tein chuah kho lo phun

Swine flu hi zei tin dah i chonh kho a si?

Mah hi zawtnak hi "air borne transmission" in chonh kho a si. Ti duh nak cu hi zawtnak hi thli in le pawng kam in fawi tein chonh kho a si. Tah chun nak ah a zaw mi pakhat nih a khuh lio ah a hmai a ra hup lo, a si lo ah mah a zaw mi kha a "hat thio - sneeze" i a hmai a ra hup lo, mah a khuh lio le a hat thio lio ah khan a pum chung um mi a cil siseh, a hnap le a khak siseh pawng kam um mi thli he khan a ra cawh chih. Cunin mah a zaw mi pawng ah khan mi tampi an um i mah mi tampi nih pawng kam thli a dawp tikah cun one, two, three in i chonh beh a si ko.

Mah lawng si loin hi rungrul hi kan pum a leng (environment) ah nazi 2 tiang a nung kho caah mah rungrul a ra tel mi thli dawp sual, mah rungrul a um mi thil paoh paoh kha kan kut in kan va tawn sual i mah kan tawn mi kut in kan kaa le kan hnar te hoi kan va tawn sual zongah chonh kho a si fawn.


Hi zawtnak caah si a um maw?

A tu lio ah cun hi zawtnak caah an tuah mi si a um rih lo. Na tein Oseltamivir silo ah Zanamivir ti mi si kha zawt cang ka tein din kho a si. Mah hi si pawl nih rungrul cu a thah kho lo na tein kan pum chung ah karh ti hlah seh tiah an khamh. Na tien a tha tling mi cu sibawi sinah va kal kha a si ko.


Mah hi zawtnak hi zei tin dah kan ra khamh khawh lai?

A tha tling mi cu leng chuah lo kha a si ko. Cunin a fawi tling mi le a herh tling mi cu kut tawl kha a si ko. Mah hnu ah khan ngan dam tein le thiang tein um kho, tha tein awk kho, tha tein ih kho, exercise pawl zong hmanhman tein tuah kho, cunin ti kha a tam deuh in din kha a tha mi a si hna.


Voksa awk nak in chonh kho a si maw?

Hi zawtnak hi tlangrai le cumpi zawtnak a si caah voksa tha tein chuan mi a si ah cun zei tluk ei zongah i chonh kho a si lo. Hi zawtnak hi "air borne" a si.


Swine flu hi mi thalo pawl nih an chuah pi mi si sual hnga si?

Hi bantuk zong hi ruah a hau pah mi a si. Chim kho a si lo mi tha lo pawl zong nih "laboratories" pawl ah tuah zau in an chuah pi kho mi a si tiah ruah zongah ruah phu a si ve ko. Kan vawlei pi hi mi thiam le mi fim a tam pah cang caah....


Hngalh na duh rih ah cun

http://www.cdc.gov/swineflu/

http://www.virology.ws/2009/04/24/new-swine-influenza-viruses-in-humans/

____________________________________

Ref.:

CDC "Center for Disease Control and Prevention": Swine flu

Medical Microbiology: Influenza viruses